विदारूनिया स्तंभ प्रगटला लक्ष्मीकांत

(केवल नरसिंह, प्रल्हाद, माता कयाधू , दशावतार मंदिर, अमरावती (महा.))

आज वैशाख शु. चतुर्दशी..... भगवान नरसिंहांचा आविर्भाव दिन. दुर्दम्य इच्छाशक्ति आणि उत्कट भगवत भक्ती यांच्या जोरावर कितीही प्रतिकूल परिस्थिती असेल तरी भगवंत कुठेही आणि कोणत्याही रूपात अवतरित होऊन आपल्या भक्ताचे रक्षण करतात हाच या अवताराचा मुख्य गाभा..... 

श्री हरीच्या अनेक अवतार होतात आणि होतंच राहणार. त्यातील मुख्य दहा अवतारांपैकी चौथा अवतार म्हणजे श्री नरसिंह भगवान.. 

आपल्या लहान भावाला 'हिरण्याक्षाला' विष्णूने कपटाने मारले म्हणून विष्णूवर प्रचंड चिडलॆला हिरण्यकश्यपू उग्र तपश्चर्या करतो व अलौकिक वरदान प्राप्त करून घेतो; कि त्याला देव, दानव, मानव, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, पशु, पक्षी या कोणापासूनही मृत्यूभय नसावं. त्याच प्रमाणे दिवसा अथवा रात्री, अस्त्र अथवा शस्त्राने, आकाशात अथवा जमिनीवर मला मृत्यू येऊ नये. या   वरदानानंतर हिरण्यकश्यपू अत्यंत उन्मत्त झाला. त्याने सर्व देव देवतांना, ऋषि मुनींना, मानव जातीला त्राही भगवान करून सोडले. परंतु इतक्याही शत्रूच्या घरात भागवत भक्त प्रल्हाद जन्माला आला. तो विष्णूचा परम भक्त होता.  आपला पुत्र आपल्याच शत्रूचा भक्त आहे हे , हे पाहताच हिरण्यकश्यपू त्याचा अतोनात छळ करू लागला. या सर्व आपदांपासून तरून  गेलेल्या प्रल्हादाला हिरण्यकश्यपू विचारतो 'कुठे आहे तुझा विष्णू. तेव्हा प्रल्हाद वडिलांना चराचरात भगवंत आहे सांगतो. असे म्हणताच हिरण्यकश्यपू खांबावर प्रहार करतो आणि म्हणतो यात आहे का देव. त्याच वेळी प्रचंड गर्जना करत, विक्राळ असे रुपधारण केलेल्या, धड मनुष्याचे व सिंह वंदन असलेले श्री नरसिंह भगवान प्रगट होतात आणि हिरण्यकश्यपू सोबत युद्ध करतात. ऐन संध्याकाळी म्हणजेच ना दिवस ना रात्र, घराच्या उंबरठयावर म्हणजेच घरात नाही आणि बाहेरही नाही, देवांच्या मांडीवर म्हणजेच जमिनीवर नाही आणि आकाशात सुद्धा नाही, ना शस्त्राने ना अस्त्राने तर आपल्या नखांनी हिरण्यकश्यपूचा वध  करतात. 

सर्व देवी देवता आणि भक्त प्रल्हाद देवाची स्तुती करतात 

उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्।

नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥

भारत वर्षात नरसिंह भगवान अनेक ठिकाणी पुजल्या जातात. विशेषतः दक्षिण भारतात नरसिंहाचे जास्त मंदिरे आहेत. महाराष्ट्रात सुद्धा काही नरसिंहाची प्रसिद्ध मंदिरे आहेत जसे :

१. ज्वाला  नरसिंह कोळे नरसिंहपूर वळवा  जि. सांगली. 

२. नीरा नरसिंहपूर ता. इंदापूर जि. पुणे. 

३. पोखर्णी, जि . परभणी. 

४. मेहेकर जि . बुलढाणा. 

५. देऊळवाडा ता. चांदुर बाजार जि. अमरावती. 

६. रामगिरी, रामटेक जि. नागपूर. (इथे केवळ नृसिहाची तीन मंदिरे आहेत, मंदिर निर्माण प्रक्रियेतील प्राथमिक स्वरुपालीतील अर्थात सर्वात प्राचीन मंदिरे मानल्या जातात)

वज्रनखाय विद्महे तीक्ष्णदंष्ट्राय धीमहि ! तन्नो नृसिंह: प्रचोदयात।।

विष्णूचे हे कल्पनातीत रूप  मानवी उत्क्रांतीच्या चौथ्या टप्याचे तर ध्योतक नसेल? ज्यात मनुष्य आणि पशूंचे गुणमिलन संभवते. मनुष्याने शिकार करून आपला उदरनिर्वाह करणे, शिकार करण्यासाठी पुरेश्या प्रगत हत्यारांची उपलब्धता नसणे आणि आवश्यकता असतांना उग्ररूप प्रगत करणे व कार्यभार आटोपताच अभयंकर असे सौम्य रूप धारण करणे, हेच तर या अवताराच्या वर्णनातून प्राचीन साहित्यिकांना आपल्यासमोर मांडायचे नसेल ना?